Zdarza się, że jedna osoba mieszka już za granicą, druga nadal przebywa w Polsce, a małżeństwo formalnie trwa. Małżonkowie planujący rozwód zastanawiają się wtedy, w którym państwie przeprowadzić postępowanie i jak załatwić formalności. Strony muszą uwzględnić przepisy dotyczące postępowań transgranicznych. Wyjaśniamy, jak uzyskać rozwód w Polsce, gdy małżonek mieszka za granicą.
Kiedy polski sąd może rozpoznać rozwód z małżonkiem mieszkającym za granicą?
Przy rozwodzie z małżonkiem mieszkającym za granicą najpierw ustala się jurysdykcję, czyli uprawnienie sądów danego państwa do rozpoznania sprawy. W relacjach objętych prawem unijnym stosuje się rozporządzenie Rady UE 2019/1111. Pozwala ono prowadzić postępowanie w Polsce m.in. wtedy, gdy oboje małżonkowie mają w kraju zwykły pobyt, mieli go ostatnio i jedno z nich nadal przebywa w kraju albo pozwany ma w Polsce zwykły pobyt. Podstawą może być również miejsce pobytu powoda. Jeśli jest on obywatelem polskim, powinien przebywać w Polsce co najmniej 6 miesięcy bezpośrednio przed wniesieniem pozwu, a w pozostałych przypadkach co najmniej rok. Polskie sądy mają jurysdykcję także wtedy, gdy obie strony posiadają obywatelstwo polskie. Natomiast w sprawach nieobjętych tą regulacją ocenia się przesłanki z Kodeksu postępowania cywilnego. Przykładowo jeden małżonek jest Polakiem, drugi obywatelem państwa spoza UE, oboje mieszkają poza UE i nie mają zwykłego pobytu w żadnym państwie członkowskim. Jeśli żadna z podstaw z art. 3 rozporządzenia nie wskazuje sądu państwa UE, wtedy sprawdza się, czy jurysdykcję polskiego sądu można ustalić na podstawie KPC, np. art. 1103¹.
Do którego sądu złożyć pozew, gdy małżonek mieszka za granicą?
Pozew o rozwód z małżonkiem mieszkającym za granicą rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy. Właściwość miejscową ustala się według kolejności wskazanej w art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego. Najpierw bierze się pod uwagę ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, o ile przynajmniej jedno z nich nadal przebywa w tym okręgu. Jeśli ta podstawa odpada, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Gdy ten mieszka za granicą i wcześniejsze kryteria nie mają zastosowania, pozew o rozwód składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania powoda w Polsce. Adwokat rozwodowy może sprawdzić jurysdykcję i właściwość sądu oraz sporządzić pismo z żądaniami dotyczącymi np. winy, dzieci i alimentów.
Gdzie złożyć pozew o rozwód, gdy oboje małżonkowie mieszkają poza Polską?
Wspólne obywatelstwo polskie może być podstawą do rozpoznania rozwodu w Polsce także wtedy, gdy oboje małżonkowie mieszkają za granicą. Obywatelstwo tylko jednego z nich nie wystarcza samo w sobie, jeśli żadna ze stron nie ma zwykłego pobytu w kraju. Gdy polski sąd ma jurysdykcję, lecz nie da się ustalić właściwości miejscowej według art. 41 KPC, pozew składa się do sądu okręgowego. Sąd ten zwraca się następnie do Sądu Najwyższego o wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy. Takie oznaczenie nie przesądza jednak o samej jurysdykcji Polski. W pozwie trzeba więc wskazać obywatelstwo oraz miejsca pobytu obojga małżonków.
Co zrobić, gdy adres małżonka za granicą nie jest znany?
Brak kontaktu z małżonkiem nie oznacza jeszcze, że jego miejsce pobytu jest nieznane w rozumieniu przepisów. Jeśli mimo udokumentowanych prób nie udało się ustalić adresu, sąd może ustanowić kuratora na wniosek osoby zainteresowanej. Wnioskodawca musi uprawdopodobnić tę okoliczność, np. przedstawić informacje o ostatnim kontakcie, dotychczasowych adresach oraz podjętych poszukiwaniach. Samo oświadczenie, że strony od lat ze sobą nie rozmawiają, może okazać się niewystarczające. Doręczenie kuratorowi pozwu o rozwód z małżonkiem mieszkającym za granicą wywołuje skutki procesowe i umożliwia dalsze prowadzenie sprawy. Jeśli później okaże się, że jego ustanowienie było nieuzasadnione, sąd zarządzi doręczenie pisma we właściwy sposób. Na wniosek zainteresowanej strony może również znieść postępowanie przeprowadzone z udziałem kuratora.
Czy małżonek mieszkający za granicą musi przyjechać na rozprawę rozwodową?
Sąd ustala, czy małżonek mieszkający za granicą powinien przyjechać do Polski, czy może uczestniczyć w rozprawie zdalnie. Podstawową czynnością w takiej sprawie jest przesłuchanie stron, ponieważ pozwala ono poznać okoliczności rozpadu małżeństwa oraz stanowisko w kwestii winy. Wniosek o udział przez internet zostanie uwzględniony, jeżeli przewodniczący uzna, że taka forma chroni prawa uczestników i pozwala prawidłowo prowadzić postępowanie. Sąd może odmówić przeprowadzenia posiedzenia zdalnego, gdy obecność na sali jest potrzebna do przeprowadzenia dowodu, pojawiają się wątpliwości dotyczące tożsamości albo swobody wypowiedzi strony lub warunki techniczne utrudniają przesłuchanie. Po otrzymaniu wezwania do osobistego stawiennictwa małżonek powinien przyjechać na rozprawę albo usprawiedliwić absencję. Opuszczenie przez powoda pierwszego terminu bez usprawiedliwienia prowadzi co do zasady do zawieszenia postępowania.
Rozwód w Polsce z małżonkiem mieszkającym za granicą jest możliwy, jeśli sprawa podlega polskiej jurysdykcji. Następnie sąd ustala właściwość miejscową na podstawie miejsc zamieszkania stron, doręcza pisma pod wskazane adresy i określa formę udziału w rozprawie. Kancelaria rozwodowa zajmuje się analizą tych zagadnień, przygotowaniem dokumentów oraz reprezentacją klienta w postępowaniu.
