Rozstanie rodziców albo rodzinny konflikt mogą przerwać budowaną przez lata relację dziadków z dzieckiem. Próby uzgodnienia kolejnego spotkania kończą się wtedy odmową, co rodzi pytanie, czy można całkowicie uniemożliwić im widywanie wnuka. Co w takiej sytuacji przewiduje prawo rodzinne?
Czy dziadkowie mają prawo do niezależnych kontaktów z wnukami?
Zgodnie z art. 113 (6) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepisy o kontaktach z dzieckiem stosuje się odpowiednio również do dziadków. Mogą oni ubiegać się o ustalenie własnych terminów spotkań, niezależnych od czasu, który wnuk spędza z rodzicami. Ograniczenie władzy rodzicielskiej syna lub córki nie pozbawia babci możliwości utrzymywania relacji z wnukiem. Ojciec może zabierać dziecko do dziadków w czasie ustalonych dla niego kontaktów. Takie wizyty zależą jednak od jego decyzji, dlatego dziadkowie mogą wystąpić o wyznaczenie odrębnych terminów spotkań z wnukiem.
Do czasu zawarcia porozumienia lub wydania postanowienia sądu dziadkowie nie mogą odbierać wnuka bez zgody rodziców. Jeżeli rozmowy nie przynoszą rezultatu, mogą złożyć wniosek do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Należy w nim zaproponować konkretne zasady, na przykład spotkania w pierwszą i trzecią sobotę miesiąca od 10.00 do 18.00, miejsce odbioru oraz osobę odpowiedzialną za odwiezienie wnuka. Sąd nie ustala, kto ponosi winę za konflikt dorosłych, sprawdza jedynie, czy spotkania będą służyły dziecku. Przy podejmowaniu decyzji bierze pod uwagę dotychczasową więź dziecka z dziadkami, jego wiek i zdanie, a także przebieg wcześniejszych spotkań. Ocenia także, czy dziadkowie respektują decyzje wychowawcze rodziców. Wypytywanie dziecka o sprawę rozwodową albo krytykowanie przy nim ojca lub matki może uzasadniać ograniczenie kontaktów. Ustalony harmonogram nie powinien również kolidować z nauką, odpoczynkiem ani czasem spędzanym z każdym z rodziców.
W jakiej formie mogą odbywać się kontakty dziadków z wnukami?
Dziadkowie mogą odwiedzać wnuka w jego domu, zapraszać go do siebie, zabierać na spacer lub wspólne zajęcia, a także spędzać z nim część weekendów, ferii, wakacji i świąt. Jeżeli mieszkają w innym mieście lub za granicą, osobiste spotkania można uzupełnić regularnymi rozmowami telefonicznymi i wideorozmowami. Samo wysyłanie wiadomości raz na kilka tygodni może jednak nie wystarczyć do podtrzymania relacji z kilkuletnim dzieckiem, które potrzebuje częstego i bardziej bezpośredniego kontaktu. Nie każda z tych form będzie odpowiednia od pierwszego spotkania. Trzylatek, który nie widział dziadków od dwóch lat, może źle znieść kilkudniowy pobyt bez rodziców. W takiej sytuacji bezpieczniej rozpocząć od krótszych wizyt w znanym miejscu, a noclegi wprowadzić dopiero wtedy, gdy dziecko swobodnie zostaje z babcią i dziadkiem. Jeżeli sprawa trafi do sądu, postanowienie może dokładnie określać dni, godziny oraz miejsce kontaktów, a także zasady odbierania i odwożenia wnuka. Sąd może zezwolić dziadkom na samodzielne wyjścia z dzieckiem albo ustalić, że początkowo spotkania będą odbywać się w obecności rodzica lub kuratora.
Kiedy dziadkowie mogą przejąć opiekę nad wnukami?
Regularne zajmowanie się wnukiem nie oznacza, że dziadkowie uzyskują władzę rodzicielską. Za zgodą rodziców mogą odbierać dziecko ze szkoły lub towarzyszyć mu podczas wizyty lekarskiej, ale nie decydują samodzielnie o jego leczeniu, edukacji ani miejscu zamieszkania. Nawet jeśli wnuk spędza u nich większość tygodnia, jego przedstawicielami ustawowymi nadal pozostają ojciec i matka.
Sąd może powierzyć dziadkom stałą pieczę, gdy rodzice z powodu ciężkiej choroby, uzależnienia, przemocy lub innych poważnych problemów nie są w stanie bezpiecznie zajmować się małoletnim. Babcia lub dziadek mogą wówczas zostać rodziną zastępczą spokrewnioną. Jeżeli oboje rodzice nie żyją albo nie przysługuje im władza rodzicielska, sąd może ustanowić jednego z dziadków opiekunem prawnym. Przed powierzeniem dziadkom pieczy sąd sprawdzi, czy ich stan zdrowia i warunki mieszkaniowe pozwalają na codzienne zajmowanie się dzieckiem. Weźmie również pod uwagę kompetencje wychowawcze oraz dotychczasową więź z wnukiem. Może także zlecić wywiad środowiskowy lub opinię specjalistów.
Brak zgody rodziców nie zamyka dziadkom drogi do utrzymywania kontaktów z wnukiem. Powinni przygotować propozycję konkretnych terminów oraz zebrać korespondencję pokazującą dotychczasowe próby uzgodnienia zasad spotkań. Natomiast gdy dziecko pozostaje pod ich codzienną opieką, samo uregulowanie kontaktów nie daje dziadkom prawa do podejmowania decyzji w jego sprawach. Jeżeli rozmowy nie prowadzą do porozumienia, podczas konsultacji w kancelarii można ustalić, który wniosek odpowiada okolicznościom sprawy.
