Nierówny podział majątku po rozwodzie jest możliwy, ale tylko na żądanie byłego małżonka i tylko wtedy, gdy sąd stwierdzi naraz dwie rzeczy: naganne zachowanie drugiej strony i różny wkład obojga w dorobek. Punktem wyjścia zawsze są udziały po połowie. Poniżej wyjaśniam, jak sąd ocenia obie przesłanki, czy liczy się wina w rozwodzie, kiedy zgłosić żądanie i jakie dowody zebrać.
Kiedy możliwy jest nierówny podział majątku po rozwodzie?
Nierówny podział wchodzi w grę wtedy, gdy jedno z Was zażąda ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim każde przyczyniło się do powstania majątku wspólnego, a sąd uzna, że przemawiają za tym ważne powody. Regułę połowy zapisano w art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wyjątek w § 2 tego samego artykułu.
Obie przesłanki muszą wystąpić razem. Sam fakt, że jedno z Was zarabiało więcej, nie wystarczy. Naganne zachowanie też nie zmieni udziałów, jeżeli wkład obojga w dorobek był zbliżony.
Sąd nie bada tej kwestii sam z siebie. Kodeks przyznaje to uprawnienie każdej ze stron, więc bez Twojego wniosku podział nastąpi po połowie. Spadkobiercy zmarłego mogą to zrobić wyłącznie wtedy, gdy za życia wszczął on postępowanie o rozwód lub separację albo inne wymienione w tym przepisie (art. 43 § 2 zdanie drugie k.r.o.).
Jakie zachowania uzasadniają odstąpienie od równych udziałów?
Pierwsza przesłanka dotyczy postawy małżonka wobec rodziny i wspólnego dorobku. Chodzi o zachowania, przez które podział po połowie byłby niesprawiedliwy. Najczęściej w takich sprawach pojawiają się:
- długotrwałe uchylanie się od pracy bez usprawiedliwienia,
- trwonienie wspólnych pieniędzy, na przykład na hazard,
- uzależnienie, które pochłaniało środki rodziny,
- odmowa dokładania się do utrzymania domu przez dłuższy czas,
- zadłużanie gospodarstwa domowego bez wiedzy drugiej strony.
Przykład: przez lata jedno z Was utrzymywało dom i spłacało raty, a drugie nie pracowało i zaciągało pożyczki na własne wydatki. Taki układ może uzasadniać nierówne udziały. Inaczej oceni się sytuację osoby, która nie pracowała zawodowo, bo opiekowała się dziećmi, o czym dalej. O tym, czy zachowanie było naganne, sąd rozstrzyga na podstawie dowodów, a nie samych twierdzeń byłego małżonka.
Jak sąd ocenia wkład każdej ze stron w powstanie majątku?
Sąd porównuje, w jakim stopniu każde z Was przyczyniło się do powstania majątku wspólnego. Bada zarobki, oszczędności, inwestycje, spłatę kredytów i sposób gospodarowania pieniędzmi. Liczy się cały okres małżeństwa, łącznie z pierwszymi latami po ślubie.
Art. 43 § 3 k.r.o. każe uwzględnić również nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Kto zrezygnował z kariery, żeby zajmować się rodziną, także buduje dorobek. Dlatego niższe dochody jednego z małżonków same w sobie nie przesądzają o mniejszym udziale.
W praktyce sąd zestawia oba wkłady i dopiero wtedy ocenia, czy różnica jest na tyle wyraźna, by odejść od połowy. Przy zbliżonym zaangażowaniu obojga, choć w innych rolach, podział następuje po połowie.
Czy rozwód z orzeczeniem o winie wpływa na podział majątku?
Nie wprost: wyrok, który wskazuje winnego rozkładu pożycia, nie zmienia sam z siebie udziałów w majątku wspólnym. Art. 43 § 2 k.r.o. nie wymienia winy, tylko przyczynienie się do dorobku i powody, które za tym przemawiają.
Fakty z procesu rozwodowego mogą jednak mieć znaczenie w obu sprawach. Jeżeli przyczyną rozpadu był hazard albo alkohol, a pieniądze rodziny szły na nałóg, zebrane wtedy dowody przydadzą się przy podziale. Zdrada sama w sobie nie zmniejsza wkładu w dorobek. Jak przebiega proces, w którym sąd ustala winę, opisuję w tekście o tym, jak wygląda rozwód z orzeczeniem o winie.
Kiedy i gdzie zgłosić żądanie nierównych udziałów?
Żądanie ustalenia nierównych udziałów zgłaszasz w sprawie o podział majątku wspólnego, a sąd rozstrzyga o nim w tym samym postępowaniu (art. 567 § 1 k.p.c.). Jeżeli trwa między Wami spór o tę kwestię, sąd może najpierw wydać postanowienie wstępne (art. 567 § 2 k.p.c.).
Podział może się zacząć dopiero po ustaniu wspólności, czyli zwykle po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego (art. 35 k.r.o.). Wniosek składasz do sądu miejsca położenia majątku (art. 566 k.p.c.). Opłata od wniosku o podział wynosi 1000 zł (art. 38 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Żądanie zgłasza się w toku podziału, a nie po nim. Po prawomocnym postanowieniu o podziale nie można już dochodzić takich roszczeń, nawet jeśli wcześniej nikt ich nie podnosił (art. 618 § 3 k.p.c., stosowany przez art. 688 i art. 567 § 3 k.p.c.). Jak przygotować wniosek i spis składników, opisuję na stronie podział majątku po rozwodzie.
Jakie dowody pomagają wykazać nierówny wkład?
Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto żąda nierównych udziałów, bo to on wywodzi z tych faktów skutki prawne (art. 6 Kodeksu cywilnego). Przydają się:
- historia rachunków bankowych z kilku lat, pokazująca, kto wpłacał, a kto wypłacał,
- umowy kredytów i pożyczek oraz potwierdzenia spłat rat,
- zaświadczenia o dochodach i zatrudnieniu, także o okresach bez pracy,
- dokumenty zakupu i sprzedaży większych składników majątku,
- wiadomości i korespondencja, w których mowa o wydatkach, pożyczkach i zaległościach,
- zeznania świadków, którzy znają codzienne życie rodziny.
Wyciągi z wcześniejszych lat wydaje bank na wniosek posiadacza rachunku, więc zamów je z wyprzedzeniem.
Zestaw dowodów zależy od tego, co chcesz wykazać. Trwonienie pieniędzy pokażą przelewy i wypłaty, a opiekę nad dziećmi i domem lepiej opiszą świadkowie. Kto i z jakich środków spłacał wspólny kredyt, ma znaczenie także dla rozliczeń z bankiem i między Wami, które omawiam w tekście o tym, co z długami po rozwodzie.
Czy nierówne udziały można ustalić w umowie?
Tak, przy umownym podziale nie musicie dzielić majątku po połowie. Kodeks cywilny pozwala stronom ułożyć stosunek prawny według swego uznania, o ile jego treść nie narusza ustawy ani zasad współżycia społecznego (art. 353¹ k.c.). Jeżeli jedno z Was uznaje większy wkład drugiego, możecie to odzwierciedlić w wysokości spłaty albo w tym, kto przejmuje który składnik. Takie ustalenie opiszcie w umowie wprost, żeby po latach nie budziło wątpliwości.
Wymogi formalne, zwłaszcza przy mieszkaniu, opisuję w artykule o tym, jak przebiega umowny podział majątku po rozwodzie. Listę składników, które w ogóle wchodzą do podziału, znajdziesz w tekście majątek wspólny a osobisty.
Jeżeli myślisz o żądaniu nierównych udziałów, zacznij od zebrania dokumentów z całego okresu małżeństwa. Bez nich nawet trafne argumenty trudno obronić przed sądem.
