Rozprawa rozwodowa odbywa się w sądzie okręgowym, przy drzwiach zamkniętych, przed sędzią i dwoma ławnikami. Jej stałym punktem jest przesłuchanie obojga małżonków, a od tego, czy toczycie spór, zależy, czy sąd wezwie świadków i zleci opinie. Poniżej opisuję, kto jest na sali, co dzieje się po wywołaniu sprawy, o co pyta sąd i jak kończy się posiedzenie.
Jak wygląda rozwód w sądzie od strony sali rozpraw?
Sprawę rozpoznaje skład złożony z sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników (art. 47 § 2 pkt 2 lit. a k.p.c.). Publiczność nie ma wstępu, chyba że obie strony zażądają jawności, a sąd uzna, że nie zagraża ona moralności (art. 427 k.p.c.). Na sali przebywają więc tylko uczestnicy postępowania: małżonkowie, ich pełnomocnicy, protokolant, a w swojej kolejności wezwani świadkowie.
Świadkowie czekają na korytarzu i wchodzą po kolei. Kto jeszcze nie składał zeznań, nie może słuchać relacji pozostałych (art. 264 k.p.c.). Przewodniczący może też zarządzić posiedzenie zdalne, jeżeli nie sprzeciwia się temu charakter czynności, a uczestnicy łączą się wtedy spoza budynku sądu (art. 151 § 2 k.p.c.).
Co dzieje się na pierwszej rozprawie rozwodowej?
Pierwsza sprawa rozwodowa zaczyna się od wywołania, po czym najpierw powód, a potem pozwany przedstawiają swoje żądania, twierdzenia i dowody (art. 210 § 1 k.p.c.). Przewodniczący poucza o możliwości ugodowego załatwienia sporu, w szczególności w drodze mediacji (art. 210 § 2² k.p.c.). Do protokołu każdy z Was składa oświadczenie o dzieciach, zarobkach, stosunkach majątkowych i intercyzie (art. 433 k.p.c.).
Na tym etapie sąd ocenia też, czy są widoki na utrzymanie małżeństwa. Jeżeli tak uzna, może skierować Was do mediatora (art. 436 § 1 k.p.c.) albo zawiesić postępowanie, ale tylko raz (art. 440 § 1 k.p.c.). W przeciwnym razie przechodzi do dowodów.
Nieusprawiedliwiona nieobecność powoda na pierwszym posiedzeniu wyznaczonym w celu przeprowadzenia rozprawy prowadzi do zawieszenia postępowania (art. 428 § 1 k.p.c.). Brak pozwanego nie wstrzymuje rozprawy. Konsekwencje niestawiennictwa opisuję szerzej w tekście o tym, co grozi za nieobecność na rozprawie rozwodowej.
Jak wygląda przesłuchanie stron w sprawie rozwodowej?
W każdej sprawie o rozwód sąd zarządza przesłuchanie stron (art. 432 k.p.c.), więc ten dowód odbywa się zawsze, także gdy oboje chcecie tego samego. Przed jego rozpoczęciem przewodniczący uprzedza, że obowiązuje Was mówienie prawdy (art. 304 k.p.c.). Najpierw zeznajecie bez przyrzeczenia (art. 303 k.p.c.). Jeżeli to nie wystarczy, sąd może jedno z Was przesłuchać ponownie, a wcześniej odbiera od niego przyrzeczenie i uprzedza o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania (art. 304 k.p.c.).
Przesłuchanie przebiega ustnie: najpierw mówisz, co wiesz, potem odpowiadasz na pytania przewodniczącego, pozostałych członków składu i stron (art. 271 § 1 w związku z art. 304 k.p.c.). Mów swoimi słowami, nie czytaj z kartki. Wypowiedzi obojga sąd ocenia według swojego przekonania, razem z resztą materiału (art. 233 § 1 k.p.c.), dlatego rozbieżności między Waszymi wersjami mają znaczenie.
O co pyta sąd na rozprawie rozwodowej?
Pytania sądu wynikają z tego, co musi ustalić: czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały (art. 56 § 1 k.r.o.) oraz jak wygląda sytuacja dzieci (art. 441 k.p.c.). Spodziewaj się więc pytań o to, od kiedy nie prowadzicie wspólnego życia, czy mieszkacie razem, jak dzielicie wydatki i czy podejmowaliście próby naprawy relacji.
Przy małoletnim potomstwie sąd dopytuje, kto zwykle zajmuje się synem lub córką, jak często drugi rodzic się z nimi widuje i ile kosztuje utrzymanie. Odpowiedzi przekładają się na rozstrzygnięcie o władzy, kontaktach i alimentach (art. 58 § 1 k.r.o.). Sędzia sprawdza też, czy rozwiązanie małżeństwa nie uderzy w dobro małoletnich, bo wtedy rozwodu orzec nie może (art. 56 § 2 k.r.o.).
Gdy któreś z Was żąda ustalenia winy, padną pytania o konkretne zachowania, ich daty i skutki. Ogólne oceny w rodzaju „przestał się starać” niewiele wnoszą, liczą się fakty, które można sprawdzić innym dowodem.
Kiedy na rozprawie rozwodowej zeznają świadkowie?
Świadków sąd wzywa wtedy, gdy fakty budzą kontrowersje, na przykład przy żądaniu orzeczenia o winie albo przy konflikcie o dzieci. Każdy z nich zaczyna od swobodnej relacji o tym, co wie i skąd, a potem odpowiada na pytania sądu i stron (art. 271 § 1 k.p.c.). Najbliżsi krewni małżonków mogą w sprawie o rozwód odmówić zeznań (art. 261 § 1 k.p.c.).
Kto nie skończył 13 lat, a w przypadku dzieci i wnuków stron 17 lat, nie może być świadkiem (art. 430 k.p.c.). Wysłuchanie dziecka to odrębna czynność, którą sąd przeprowadza, gdy postępowanie dotyczy małoletniego, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i dojrzałość (art. 216¹ § 1 k.p.c.). Jakie materiały zebrać przy sporze o winę i gdzie są granice, wyjaśniam w tekście o dowodach winy w sprawie rozwodowej.
Co jeszcze może zarządzić sąd w trakcie sprawy?
Poza przesłuchaniami sąd może sięgnąć po dowody dotyczące rodziny. Należy do nich wywiad środowiskowy, w którym wyznaczona osoba ustala warunki, w jakich żyją i wychowują się dzieci (art. 434 k.p.c.). Drugim jest badanie w opiniodawczym zespole sądowych specjalistów, zlecane na przykład przy sporze o miejsce zamieszkania lub kontakty (art. 290¹ k.p.c.).
Każde takie zlecenie oznacza kolejny termin, bo skład czeka na wynik. W każdym stanie postępowania sąd może też skierować Was do mediacji w kwestiach alimentów, władzy rodzicielskiej, kontaktów i majątku (art. 445² k.p.c.). Kiedy całość mieści się na jednym posiedzeniu, opisuję w artykule o tym, czy rozwód na pierwszej rozprawie jest możliwy.
Jak przygotować się do rozprawy rozwodowej?
Przygotowanie zaczyna się od ponownego przeczytania pozwu i odpowiedzi, od pierwszej do ostatniej strony. Na sali musisz umieć powiedzieć, czego żądasz co do winy, dzieci, alimentów i mieszkania, oraz wyjaśnić, dlaczego. Spisz dla siebie daty: ślubu, wyprowadzki, ostatnich wspólnych wyjazdów, zdarzeń opisanych w pismach.
Wezwanie do osobistego stawiennictwa traktuj jako obowiązek. Sąd nie może przymusowo sprowadzić strony, ale za nieusprawiedliwioną nieobecność może ukarać grzywną (art. 429 k.p.c.). Weź dowód osobisty, kopie pism i dokumenty o dochodach, bo o zarobki padnie pytanie przy oświadczeniu do protokołu.
Gdy masz pełnomocnika, ustal z nim przed terminem, o co zapyta Cię sąd i które fakty druga strona kwestionuje. Jeżeli wolisz wejść na salę z adwokatem, który zna akta i plan dowodowy, możesz powierzyć mi prowadzenie sprawy rozwodowej.
Jak kończy się rozprawa rozwodowa?
Po przeprowadzeniu dowodów przewodniczący udziela stronom głosu i zamyka rozprawę (art. 224 § 1 k.p.c.). Wyrok sąd ogłasza od razu albo odracza tę czynność najwyżej o dwa tygodnie, a w sprawie szczególnie zawiłej nawet o miesiąc (art. 326 § 1 k.p.c.). Pisemne uzasadnienie powstaje na wniosek zgłoszony w ciągu tygodnia od dnia, w którym sentencję odczytano (art. 328 § 1 k.p.c.).
Odczytanie sentencji nie zamyka jeszcze sprawy. Małżeństwo ustaje dopiero po upływie terminów na zaskarżenie albo po rozpoznaniu apelacji, co wyjaśniam w tekście o tym, kiedy wyrok rozwodowy jest prawomocny.
Najlepiej przygotowana strona to ta, która przed wejściem na salę zna swoje żądania, ma uporządkowane daty i wie, które fakty potwierdzą dokumenty, a które świadkowie. Reszta przebiegu zależy od tego, ile kwestii zostanie między Wami spornych.
